(सतिष एस राठोड, पत्रकार)
शब्द माणसाचे व्यक्तिमत्त्व सांगतात.
"शिवीगाळ करणे गुन्हा नाही" हे विधान प्रत्येक परिस्थितीत कायदेशीरदृष्ट्या तंतोतंत लागू पडतेच असे नाही. काही प्रसंगी शिवीगाळ, धमकी किंवा अपमानास्पद वर्तन यावर संबंधित कायद्यांनुसार कारवाई होऊ शकते. मात्र, कायद्याच्या चौकटीपलीकडे एक मोठे सत्य आहे. कायद्याची भीती नसली तरी संस्कारांची जाणीव असणे आवश्यक आहे.
माणसाचे खरे व्यक्तिमत्त्व त्याच्या कपड्यांवर, संपत्तीवर किंवा पदावरून ठरत नाही; ते त्याच्या बोलण्यातून, वागण्यातून आणि इतरांशी संवाद साधण्याच्या पद्धतीतून दिसून येते. एखादा माणूस कितीही शिक्षित किंवा उच्च पदावर असला, तरी त्याच्या तोंडून सतत अपमानास्पद भाषा बाहेर पडत असेल, तर त्याच्या शिक्षणापेक्षा त्याचे संस्कार अधिक स्पष्टपणे दिसून येतात.
सभ्य भाषा ही कमजोरी नसून आत्मविश्वासाचे लक्षण आहे. संयम राखून बोलणारा माणूस अधिक प्रभावी असतो, कारण त्याचे शब्द विचारांना दिशा देतात; तर शिवीगाळ केवळ वाद वाढवते.
मतभेद असू द्या, मनभेद नकोत.
लोकशाही प्रत्येक नागरिकाला मत व्यक्त करण्याचा अधिकार देते. विचार वेगवेगळे असू शकतात, भूमिका भिन्न असू शकतात; पण मतभेद व्यक्त करताना सभ्यता सोडण्याची गरज नसते.
कोणाच्या विचारांना उत्तर देताना मुद्द्यांऐवजी शिवीगाळ केली जात असेल, तर ते आपल्या युक्तिवादाच्या कमकुवतपणाचे लक्षण असते. विचारांना विचारांनी उत्तर देता आले नाही की अनेक जण अपमानास्पद भाषेचा आधार घेतात.
शब्दांनी पूलही बांधता येतात आणि दरीही निर्माण करता येते. त्यामुळे मतभेद असले तरी संवादाचा दर्जा टिकवणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
शिक्षणापेक्षा संस्कार मोठे.
पदवी मिळवणे सोपे आहे; पण चांगले व्यक्तिमत्त्व घडवण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न करावे लागतात. शिक्षण ज्ञान देते, रोजगार देते; परंतु संस्कार नम्रता, संयम, सहनशीलता आणि परस्पर आदराची शिकवण देतात.
आज समाजात माहितीची कमतरता नाही; पण संयमाची कमतरता प्रकर्षाने जाणवते. सोशल मीडियावर रागाच्या भरात लिहिलेला एक अपमानास्पद संदेश अनेक वर्षांची प्रतिमा खराब करू शकतो.
संस्कार म्हणजे केवळ मोठ्यांचा आदर नव्हे; तर लहानांचा सन्मान, महिलांचा आदर, मतभिन्न व्यक्तीशी सभ्य संवाद आणि सार्वजनिक जीवनात जबाबदारीने वागणे हेही संस्काराचेच अविभाज्य घटक आहेत.
सोशल मीडियाची जबाबदारी.
सोशल मीडिया हे अभिव्यक्तीचे प्रभावी माध्यम आहे. पण अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य म्हणजे कोणालाही अपमानित करण्याचा परवाना नाही.
एखादी पोस्ट आवडली नाही तर तर्काने उत्तर द्या, तथ्ये मांडून चर्चा करा. वैयक्तिक टीका, शिवीगाळ किंवा अपमानास्पद भाषा वापरल्यास संवाद संपतो आणि वाद सुरू होतो.
आजची प्रत्येक पोस्ट, प्रत्येक टिप्पणी आणि प्रत्येक संदेश हा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा सार्वजनिक आरसा आहे. म्हणून पोस्ट करण्यापूर्वी स्वतःला एकच प्रश्न विचारूया "हे शब्द माझ्या संस्कारांना शोभतात का?"
समाजाला काय हवे आहे?
समाजाला रागाने पेटणाऱ्या लोकांची गरज नाही; तर विचार करणाऱ्या, संवाद साधणाऱ्या आणि जबाबदारीने वागणाऱ्या नागरिकांची गरज आहे.
आपण पुढील पिढीला कोणता वारसा देणार? शिवीगाळ, द्वेष आणि अपमानाचा, की आदर, संवाद आणि संयमाचा?
घरातील मुलं मोठ्यांचे बोलणे ऐकून भाषा शिकतात. त्यामुळे आपण उच्चारलेला प्रत्येक शब्द त्यांच्या मनावर संस्कार करत असतो. संस्कार ही पुस्तकी संकल्पना नसून ती रोजच्या जीवनातील कृतीतून दिसणारी जीवनपद्धती आहे.
सभ्यता हीच समाजाची खरी ताकद.
सभ्यता टिकवणारा समाज अधिक मजबूत, सुरक्षित आणि प्रगत बनतो. संयमाने बोलणे ही कमजोरी नाही; ती व्यक्तिमत्त्वाची ताकद आहे. सभ्यता हा दिखावा नसून संस्कृतीचा पाया आहे.
मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; पण अपमान करणे आवश्यक नाही. कायदा प्रत्येक वेळी शिक्षा करेलच असे नाही; परंतु समाज माणसाचे मूल्यांकन त्याच्या वागण्या-बोलण्यावरून नक्कीच करतो.
चला, अशी भाषा वापरूया जी नाती जोडेल; असे विचार मांडूया जे समाज घडवतील; आणि असे संस्कार जपूया जे पुढील पिढी अभिमानाने पुढे नेईल.
"शब्दांमध्ये अफाट ताकद असते. ते जखमही करू शकतात आणि जखमांवर फुंकरही घालू शकतात. म्हणून शब्द निवडताना विवेक, संयम आणि संस्कार यांची साथ कधीही सोडू नका."