भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
यांची १३५ वी जयंती निमित्त विशेष लेख
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महिलांसाठी केलेले कार्य - सतिष एस राठोड, पत्रकार
भारतीय समाजाच्या इतिहासात स्त्रीच्या स्थानाचा विचार केला
तर अनेक शतकांपासून तिला दुय्यम दर्जा दिला गेला होता. पितृसत्ताक व्यवस्था,
सामाजिक रूढी, अंधश्रद्धा आणि धार्मिक बंधने यामुळे स्त्रियांना शिक्षण,
स्वातंत्र्य, संपत्ती आणि निर्णय घेण्याचे अधिकार नाकारले गेले. अशा कठीण
परिस्थितीत स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार मांडणारे आणि तो प्रत्यक्षात आणण्यासाठी
आयुष्यभर संघर्ष करणारे महान व्यक्तिमत्त्व म्हणजे भारत रत्न डॉ. बाबासाहेब
आंबेडकर.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ भारतीय संविधानाचे शिल्पकार
नव्हते,
तर ते एक महान समाजसुधारक, विचारवंत आणि स्त्री-पुरुष समानतेचे प्रखर पुरस्कर्ते होते.
त्यांनी स्त्रियांच्या उन्नतीसाठी विविध क्षेत्रांमध्ये मोलाचे कार्य केले.
त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय स्त्रियांना नवजीवन मिळाले आणि त्यांना सन्मानाने
जगण्याचा अधिकार प्राप्त झाला.
स्त्री शिक्षणासाठी दिलेला प्रोत्साहन
सर्वप्रथम, डॉ. आंबेडकरांनी स्त्री शिक्षणावर विशेष भर दिला. त्यांच्या
मते,
शिक्षण हेच व्यक्तीच्या विकासाचे आणि स्वातंत्र्याचे खरे
साधन आहे. त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण घेण्यास अनेक सामाजिक अडथळे होते. अनेक
ठिकाणी मुलींना शाळेत पाठवले जात नव्हते. अशा वेळी डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांना
शिक्षण घेण्यासाठी प्रेरित केले. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की,
“शिक्षित व्हा,
संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.” हा त्यांचा संदेश स्त्रियांसाठीही तितकाच महत्त्वाचा होता.
शिक्षणामुळे स्त्री केवळ साक्षर होत नाही, तर ती स्वतःचे हक्क ओळखू शकते आणि अन्यायाविरुद्ध लढू शकते,
डॉ. आंबेडकरांचा ठाम विश्वास होता की,
“शिक्षण हेच खरे स्वातंत्र्याचे
साधन आहे.”
त्यांनी महिलांना शिक्षण घेण्यासाठी विशेष प्रोत्साहन दिले. त्या काळात
स्त्रियांना शिक्षण घेण्यास विरोध होता, पण बाबासाहेबांनी समाजाला आव्हान देत महिलांनी शिक्षण
घ्यावे,
स्वतः उभे राहावे आणि स्वावलंबी व्हावे असे सांगितले. त्यांनी मुलींच्या शिक्षणावर भर
दिला. महिलांनी उच्च शिक्षण घ्यावे यासाठी प्रेरणा दिली.
समाजातील स्त्रियांच्या अज्ञानाचा फायदा घेतला जातो,
हे त्यांनी स्पष्ट केले. त्यांच्या मते, शिक्षित स्त्री ही संपूर्ण कुटुंब आणि समाज बदलू शकते.
स्त्रियांच्या सामाजिक समानतेसाठी संघर्ष व स्त्री-पुरुष समानतेची संकल्पना
स्त्रियांच्या सामाजिक समानतेसाठीही डॉ. आंबेडकरांनी मोठा
संघर्ष केला. त्या काळात बालविवाह, बहुपत्नीत्व, विधवांवर अन्याय आणि स्त्रियांचा अपमान अशा अनेक सामाजिक
समस्या होत्या. स्त्रियांना समाजात दुय्यम दर्जा दिला जात होता. डॉ. आंबेडकरांनी
या सर्व प्रथांचा तीव्र निषेध केला. त्यांनी स्त्री-पुरुष समानतेचा पुरस्कार
करताना स्पष्ट सांगितले की, स्त्रियांना पुरुषांप्रमाणेच समान हक्क आणि संधी मिळायला
हव्यात. त्यांनी समाजातील लोकांना जागृत करून स्त्रियांच्या सन्मानासाठी लढा दिला.
त्या काळात स्त्रियांना पुरुषांप्रमाणे समान दर्जा नव्हता.
त्यांना अनेक बंधने होती जसे लवकर लग्न (बालविवाह), विधवांवर अन्याय, समाजातील कनिष्ठ स्थान. डॉ. आंबेडकरांनी या सर्व प्रथांचा तीव्र विरोध केला.
त्यांनी स्त्रियांना समान दर्जा मिळावा यासाठी समाजात जागृती केली.
त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की,
“स्त्री आणि पुरुष हे समान आहेत,
त्यांना समान हक्क मिळाले पाहिजेत.”
हिंदू कोड बिल, महिलांच्या हक्कांसाठी क्रांतिकारी पाऊल
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महिलांसाठीचे सर्वात मोठे आणि क्रांतिकारी योगदान
म्हणजे हिंदू कोड बिल होय. या विधेयकाद्वारे त्यांनी स्त्रियांना कायदेशीर हक्क
देण्याचा प्रयत्न केला. हिंदू कोड बिलामध्ये स्त्रियांना वारसाहक्क,
घटस्फोटाचा अधिकार, पुनर्विवाहाचा अधिकार आणि संपत्तीतील समान हिस्सा देण्याची
तरतूद होती. त्या काळात हे विधेयक अत्यंत प्रगत आणि क्रांतिकारी मानले गेले. मात्र,
समाजातील काही परंपरावादी लोकांनी याला तीव्र विरोध केला.
तरीही डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या तत्त्वांवर ठाम राहून स्त्रियांच्या हक्कांसाठी
संघर्ष केला. जरी हे विधेयक पूर्णपणे मंजूर झाले नाही,
तरी पुढे त्याच आधारावर अनेक कायदे करण्यात आले आणि
स्त्रियांना न्याय मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला.
धर्माच्या नावाखाली महिलांवरील अन्याय, धर्म आणि महिलांचे स्वातंत्र्य, बौद्ध धर्माचा स्वीकार व समानतेचा
मार्ग
डॉ. आंबेडकरांनी धर्माच्या
नावाखाली महिलांवर होणाऱ्या अन्यायाचा विरोध केला. धार्मिक रूढी परंपरांमुळे
महिलांच्या स्वातंत्र्यावर बंधने आणली गेली होती. महिलांना शिक्षणापासून दूर ठेवणे, धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्यास बंदी, स्त्रीला पुरुषाच्या अधीन ठेवणारी
मानसिकता, विधवांवर अन्यायकारक बंधने, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या सर्व गोष्टींवर टीका करत
सांगितले की, असा धर्म जो माणसाला समानतेचा अधिकार देत नाही, तो खऱ्या अर्थाने मानवतावादी धर्म नाही. डॉ. आंबेडकरांचे मत होते की धर्म हा
माणसाच्या उन्नतीसाठी असावा, दडपशाहीसाठी नव्हे. त्यांनी धर्माची व्याख्या सामाजिक न्याय, समानता आणि बंधुता या तत्त्वांवर आधारित असावी असे मांडले. त्यांच्या मते
धर्माने स्त्री-पुरुष समानता मान्य केली पाहिजे, धर्माने व्यक्तीस्वातंत्र्याला प्राधान्य दिले पाहिजे, धर्माने अन्यायकारक प्रथा नष्ट केल्या पाहिजेत. या विचारांमुळेच बौद्ध धर्म हा
त्यांना योग्य वाटला. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्म
स्वीकारला. या ऐतिहासिक धर्मांतराच्या घटनेला 'धम्मचक्र प्रवर्तन दिन' म्हणून ओळखले जाते. हा केवळ धार्मिक निर्णय नव्हता, तर सामाजिक क्रांतीचा भाग होता. बौद्ध धर्माचे वैशिष्ट्ये म्हणजे स्त्री-पुरुष
समानतेचा स्वीकार, अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडांचा अभाव.
तर्क, नैतिकता आणि करुणा यांवर भर, व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा सन्मान. बौद्ध धर्म
स्वीकारल्यानंतर महिलांच्या जीवनात अनेक सकारात्मक बदल झाले. बौद्ध धर्मात
महिलांना पुरुषांप्रमाणेच आदर आणि स्थान दिले जाते. त्यांना समाजात दुय्यम समजले
जात नाही. महिलांना धार्मिक विधी, उपासना आणि आध्यात्मिक जीवनात सक्रिय सहभाग घेण्याची संधी
मिळाली. महिलांना स्वतःची स्वतंत्र ओळख मिळाली. त्या केवळ कोणाच्या पत्नी किंवा
मुलगी म्हणून नव्हे, तर स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. समाजात
महिलांना सन्मानाने आणि आत्मविश्वासाने जगण्याचा मार्ग खुला झाला.
कामगार महिलांसाठी केलेले कार्य
कामगार महिलांच्या हक्कांसाठीही डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी
महत्त्वपूर्ण कार्य केले. ते कामगार मंत्री असताना त्यांनी महिलांच्या कामाच्या
परिस्थितीत सुधारणा तसेच महिलांच्या आरोग्याचा आणि सन्मानाचा विचार करून कायदे
तयार केले. त्यांनी कामाचे तास निश्चित केले, महिलांसाठी प्रसूती रजेची (Maternity
Leave) व्यवस्था केली आणि कामाच्या ठिकाणी
सुरक्षिततेवर भर दिला. महिलांना योग्य वेतन मिळावे यासाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.
त्यांच्या या उपाययोजनांमुळे कामगार महिलांचे जीवनमान सुधारले आणि त्यांना
सन्मानाने काम करण्याची संधी मिळाली.
महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनासाठी प्रयत्न
महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनावरही डॉ. आंबेडकरांनी भर दिला. त्यांच्या मते,
आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असलेली स्त्रीच खऱ्या अर्थाने
स्वतंत्र असते. त्यांनी महिलांना नोकरी, व्यवसाय आणि उद्योगधंद्यात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहन
दिले. महिलांनी स्वतःच्या पायावर उभे राहावे आणि कोणावरही अवलंबून राहू नये,
असे त्यांनी सांगितले. आर्थिक स्वावलंबनामुळे
स्त्रियांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण होतो आणि त्या समाजात सन्मानाने जगू शकतात,
असा त्यांचा विश्वास होता.
स्त्रियांच्या सन्मानासाठी सामाजिक सुधारणा
डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांच्या सन्मानासाठी विविध सामाजिक चळवळींमध्ये
महिलांचा सहभाग वाढवला. महाड सत्याग्रह, मंदिर प्रवेश आंदोलन आणि इतर सामाजिक चळवळींमध्ये महिलांनी
सक्रिय सहभाग घेतला. यामुळे स्त्रियांच्या मनातील भीती कमी झाली आणि त्यांच्यात
आत्मविश्वास निर्माण झाला. त्यांनी महिलांना संघटित होण्याचे आणि आपल्या
हक्कांसाठी लढण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक महिला सामाजिक परिवर्तनाच्या
चळवळींमध्ये पुढे आल्या. स्त्रियांवर अन्याय करणाऱ्या अंधश्रद्धा आणि प्रथांचा
त्यांनी विरोध केला.
महिलांच्या संघटनांना प्रोत्साहन
डॉ. आंबेडकरांनी महिलांना संघटित होण्याचे आवाहन केले.
त्यांच्या चळवळीत हजारो महिलांनी सक्रिय सहभाग घेतला. महिला परिषदांचे आयोजन,
महिलांना भाषण करण्यासाठी प्रोत्साहन,
सामाजिक प्रश्नांवर महिलांना पुढे आणले. यामुळे महिलांमध्ये
नेतृत्वगुण विकसित झाले.
स्त्री-पुरुष समानतेचा संविधानात समावेश
भारतीय संविधानाच्या निर्मितीतही डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांच्या हक्कांचे
विशेष संरक्षण केले. संविधानात समानतेचा अधिकार, भेदभावाविरोधी तरतुदी आणि स्वातंत्र्याचे अधिकार यांचा
समावेश करून त्यांनी स्त्रियांना कायदेशीर संरक्षण दिले. या तरतुदींमुळे
स्त्रियांना शिक्षण, नोकरी आणि सामाजिक जीवनात समान संधी मिळाल्या. संविधानामुळे
स्त्रियांच्या हक्कांना कायदेशीर मान्यता मिळाली आणि त्यांचे संरक्षण सुनिश्चित
झाले. तसेच भारतीय संविधान तयार करताना डॉ. आंबेडकरांनी महिलांच्या समानतेवर विशेष
भर दिला. समानतेचा अधिकार (Article 14),
भेदभावाविरुद्ध संरक्षण (Article
15), समान संधीचा अधिकार (Article
16), महिलांच्या संरक्षणासाठी विशेष
तरतुदी केल्या. या तरतुदींमुळे महिलांना कायदेशीरदृष्ट्या समान स्थान मिळाले.
विधवा आणि पीडित महिलांसाठी कार्य व महिलांसाठी प्रेरणादायी संदेश
विधवा आणि पीडित महिलांच्या स्थितीबद्दलही डॉ. आंबेडकर
अत्यंत संवेदनशील होते. त्या काळात विधवांना समाजात अत्यंत वाईट वागणूक दिली जात
होती. त्यांना अनेक बंधनांमध्ये जगावे लागायचे. डॉ. आंबेडकरांनी विधवांच्या
पुनर्विवाहाचा अधिकार दिला. आणि त्यांच्या सन्मानासाठी आवाज उठवला. त्यांनी
समाजातील अन्यायकारक प्रथांचा व सामाजिक
बहिष्काराला विरोध करून महिलांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून दिला.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे कार्य
केवळ कायदे आणि चळवळींपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी स्त्रियांच्या मानसिकतेतही बदल घडवून आणण्याचा
प्रयत्न केला. त्यांनी महिलांना स्वाभिमान,
आत्मविश्वास आणि स्वावलंबनाचे धडे
दिले. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा”
स्वतःच्या हक्कांसाठी लढा, आत्मसन्मानाने जगा. हा त्यांचा संदेश आजही स्त्रियांसाठी प्रेरणादायी आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महिलांसाठीचे कार्य अत्यंत
व्यापक आणि क्रांतिकारी होते. त्यांनी स्त्रियांच्या जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात
बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षण, कायदा, समाज, अर्थव्यवस्था आणि राजकारण. आज भारतीय महिलांना जे हक्क
मिळाले आहेत, त्यामागे डॉ. आंबेडकरांचे मोठे योगदान आहे. त्यांनी स्त्रीला केवळ “घरापुरती मर्यादित” न ठेवता तिला समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांच्या
विचारांचा प्रभाव आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. स्त्री सशक्तीकरणाचा पाया त्यांनीच
घातला.
आजच्या आधुनिक भारतात
स्त्रिया शिक्षण, उद्योग, राजकारण, विज्ञान आणि क्रीडा अशा विविध क्षेत्रांमध्ये प्रगती करताना
दिसतात. या प्रगतीमागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
त्यांनी घातलेला स्त्री सशक्तीकरणाचा पाया आजही मजबूत आहे.
शेवटी असे म्हणता येईल की,
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महिलांसाठी केलेले कार्य हे
अत्यंत व्यापक, दूरदृष्टीपूर्ण आणि क्रांतिकारी होते. त्यांनी स्त्रियांना केवळ हक्क दिले
नाहीत,
तर त्यांना सन्मानाने आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा मार्ग
दाखवला. त्यांच्या विचारांमुळे भारतीय समाजात मोठा बदल घडून आला आणि स्त्रियांना
नवजीवन मिळाले. त्यामुळेच डॉ. आंबेडकर हे स्त्री सशक्तीकरणाचे खरे शिल्पकार म्हणून
ओळखले जातात.
“समाजाच्या प्रगतीचे मोजमाप त्या समाजातील महिलांच्या प्रगतीवरून केले जाते.” हा त्यांचा विचार आजही आपल्यासाठी मार्गदर्शक ठरत आहे.
- सतिष एस राठोड, पत्रकार
(डिप्लोमा इन मास कम्युनिकेशन एंड जर्नलिज्म)
(बैचलर ऑफ मास कम्युनिकेशन एंड जर्नलिज्म)